Militarisering is funest voor de strijd tegen klimaatverandering. Toch steunen zelfs ‘groene’ partijen verhoogde militaire uitgaven. Dit terwijl krijgsmachten zoals we die nu kennen té energie-intensief zijn om binnen serieus klimaatbeleid te passen.

Het is jammer dat bij de klimaatmars van 26 oktober niet wordt gesproken over militarisering, want de klimaatschade door oorlog, bewapening en militaire oefening is enorm. Tegelijkertijd steunen politieke partijen die zich juist neerzetten als ‘groen’ de enorme militarisering, met een militair budget dat volgens Trump en Rutte moet stijgen naar 3,5% van het bbp, ofwel 35 miljard euro per jaar, plus 1,5% extra voor bijbehorende zaken. ‘Kabinet na kabinet kiest ervoor om grote vervuilers te sparen, in plaats van mensen te beschermen. Het is aan ons om dit te veranderen’, schrijft de klimaatcoalitie die de klimaatmars organiseert.

Maar blijkbaar kan ook de klimaatbeweging een duwtje in de juiste richting gebruiken. Om het bewustzijn over dit onderwerp te vergroten organiseren verschillende vredesgroepen samen in de klimaatmars een vredesblok. Wij roepen de klimaatbeweging op om klimaatschade door militarisme te agenderen, en van de regering te eisen uitstootgegevens van de krijgsmachten te publiceren. In dit artikel lees je waarom dit belangrijk is.

Groene partijen voor militarisering

Oorlog brengt enorm menselijk leed met zich mee, zowel onder soldaten als burgers. Op zichzelf is dit al reden genoeg om tegen oorlog te zijn. Toch hebben oorlog en militarisering gevolgen die verder strekken dan het directe leed van oorlogsgeweld. Zo is een van die gevolgen grootschalige milieu- en klimaatschade, die slachtoffers blijft maken lang nadat de laatste schoten gelost zijn, en waardoor slachtoffers vallen ver buiten de oorspronkelijke grenzen van het conflict.

De steun voor extra militaire uitgaven beperkt zich niet tot het kabinet, maar wordt ook gesteund vanuit de linkse oppositie. Ook ‘groene’ parlementaire partijen – voor wie demilitarisering ooit speerpunten waren – kiezen opmerkelijk genoeg voor een militaristische koers. GroenLinks-PvdA heeft onder Timmermans besloten in te stemmen met het verhogen van militaire uitgaven naar 5% van het bbp, en volgt ook verder een militaristische koers. Op hun congres afgelopen september werden twee moties van interne groep LinksBoven, die inzette op tegengaan van militarisering, waarvan één met groene insteek, zelfs niet in stemming gebracht.

Ook de Tweede Kamerfractie van de Partij voor de Dieren (PvdD) heeft besloten extra uitgaven te onderschrijven. De PvdD is door deze koerswijziging verscheurd; er is een afsplitsing en er is een interne factie ontstaan – de vredesduiven – die zich verzet tegen de militaristische koers. SP en BIJ1, die zich niet als bijzonder groen profileren, spreken zich daarentegen wél uit tegen militarisering. Dat roept toch de vraag op waarom dit voor ‘groene’ partijen dan zo moeilijk blijkt.

Veel vredes- en radicale klimaatgroepen kijken met verbijstering naar deze ontwikkeling. Het is nu extra belangrijk om het effect van militarisering op klimaat te agenderen. Zeker gezien het veranderende politieke landschap en de brede steun vanuit de politiek voor militarisering. Zo is het mogelijk om een tegengeluid te laten horen om de militaire uitgaven in lijn te brengen met ambitieus klimaatbeleid. Het liefst startende bij de aankomende klimaatmars.

Oorlog en ecocide

In de kern is oorlog een destructieve bezigheid. Groepen mensen doen hun best om door grof geweld de eigen wil aan anderen op te leggen. Sinds de industriële revolutie is ons vermogen om de wereld om ons heen vorm te geven exponentieel toegenomen, en daarmee ook de schade die we, expres of als bijzaak, in een oorlog kunnen aanrichten. Toegebrachte milieuschade werkt soms generaties door. Een bekend voorbeeld is het Amerikaans gebruik van Agent Orange, een chemische herbicide dat in Vietnam werd gebruikt om de jungle te vernietigen waar verzetsstrijders zich in schuil hielden. Decennia later zijn grote gebieden in Vietnam nog steeds vervuild met dit middel. Ook dichter bij huis vinden we een voorbeeld. De Zone Rouge in Frankrijk is een gebied van oorspronkelijk 1200 km2 dat na de veldslagen van de Eerste Wereldoorlog zodanig vervuild was met zware metalen, explosieven en gasgranaten dat het onbewoonbaar werd verklaard. 170 km2 hiervan is tot op de dag vandaag onbruikbaar.

Helaas beperkt milieuvernietiging als onderdeel van oorlog zich niet tot de geschiedenisboeken. Ecocide, als ultieme vorm van geweld via natuurvernietiging, wordt vaak toegepast om het leven onmogelijk te maken voor mensen die van het land afhankelijk zijn voor hun levensonderhoud. In Gaza heeft neerregenende vervuiling van bombardementen en gerichte aanvallen op de landbouw tijdens de genocide ertoe geleid dat naar schatting minder dan vijf procent van de landbouwgrond in Gaza nog bruikbaar is. Je kan mensen immers niet uithongeren zolang ze zelf voedsel kunnen verbouwen. Ook het vernietigen van olijfbomen door Israël en Israëlisch beleid om inheemse flora voor Europese exoten te vervangen – zogenaamd groen kolonialisme – kan onder ecocide worden geschaard. Gezien de ingrijpende impact van dit soort oorlogsdaden wordt er internationaal opgeroepen om ecocide toe te voegen aan de misdaden die door het Internationaal Strafhof kunnen worden vervolgd.

Militaire uitstoot

De connectie met het klimaat is tweedelig. Ten eerste is het doel van veel oorlogen en militaire missies om controle te krijgen over grondstoffen, vaak fossiele brandstoffen. Tegelijk gebruikt de machinerie van al deze militaire activiteiten ook gigantische hoeveelheden fossiele brandstof, wat ze enorme klimaatvervuilers maakt.

De cijfers liegen er niet om: in 2019 schatte de Scientists for Global Responsibility (SGR) en Conflict and Environment Observatory (CEObs) dat de militaire sector verantwoordelijk is voor ongeveer 5,5% van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen. Ter vergelijking: volgens het meest recente (6de) Assessment Report van het Internationale Panel for Climate Change (het IPCC) was de uitstoot van het vliegverkeer, vaak aangewezen als een grote klimaatvervuiler, 1,9% van het totaal. Minder dan de helft dus. Neem je die samen met de 1,65% uitstoot van de scheepvaart, dan kom je net niet aan tweederde van de militaire sector. Als je de gehele militaire sector in het lijstje van meest vervuilende landen zou zetten, dan zou deze in 2019 qua uitstoot op de vierde plaats eindigen, tussen India (6,8%) en Indonesië (3,9%).

Beperkingen door intransparantie

Hier lopen we echter tegen een probleem aan. Landen rapporteren de uitstoot van hun militaire sectoren namelijk zelden binnen de officiële kaders van het IPCC. Al in het eerste klimaatverdrag, het Kyoto Protocol van 1997, heeft de militaire sector dankzij de Amerikaanse lobby een uitzonderingspositie gekregen. Het Amerikaanse leger wilde namelijk niet beperkt worden door afspraken die in dat protocol of eventuele opvolgers gemaakt zouden worden. Als gevolg zijn landen niet verplicht om militaire uitstoot bij te houden en te rapporteren. De meeste landen, waaronder Nederland, doen dit dus ook niet of zeer beperkt. In feite betekent dit ook dat de militaire sector buiten alle bindende afspraken van klimaatconferenties valt. Het is immers onmogelijk om verlaging van uitstoot te controleren als je die niet meet, en daarnaast überhaupt niet eens weet wat die uitstoot oorspronkelijk was. Dit terwijl het Internationaal Gerechtshof recent in een toelichting heeft geadviseerd dat schade door militaire activiteit onder de verantwoordelijkheden van staten en hun klimaatverdragen valt. Overigens hebben de Amerikanen, zelfs na het afzwakken van het Kyoto Protocol, dit verdrag nooit geratificeerd.

Het bijhouden van militaire uitstoot valt daardoor op de schouders van onafhankelijke onderzoeksgroepen zoals de SGR en het CEObs. Zij doen schattingen op basis van de beperkte cijfers die krijgsmachten openbaar maken, en kleine beetjes data die, vaak verstopt tussen andere gegevens, wel in de uitstootverslagen eindigen. Maar ze blijven gelimiteerd doordat veel relevante data niet gemeten of gedeeld wordt, vaak onder de noemer van staatsveiligheid.

Daar komt bij dat de bovenstaande inschatting van de SGR nog veel buiten beeld laat; zo worden de langetermijngevolgen van oorlogsvoering, zoals schade aan infrastructuur (denk dan niet alleen aan wegen, maar ook aan bijvoorbeeld olieopslag), en de uitstoot bij wederopbouw na de vernietiging, niet meegenomen. Het is daarom waarschijnlijk dat de werkelijke bijdrage van de militaire sector aan wereldwijde uitstoot hoger is dan de geschatte 5,5%.

Recente ontwikkelingen

De schatting van 5,5% kwam daarnaast uit 2019, voor Rusland Oekraïne binnenviel, Israël Gaza met de grond gelijk maakte, en de NAVO-landen besloten de budgetten van hun legers flink op te schroeven. Als de militaire uitstoot daarvoor al zorgde voor 5,5% van de wereldwijde uitstoot, wat moeten we dan niet verwachten met nog een actieve oorlog, laat staan als de zwaar geïndustrialiseerde landen van de NAVO hun militaire budgetten tot 5% bbp uitbreiden?

Recent publiceerde de SGR een nieuw onderzoek waarin geanalyseerd wordt wat de extra uitstoot zal zijn van extra militaire investering. Hoewel dit ingewikkeld is, komen zij tot de conclusie dat het extra geld voor NAVO’s krijgsmachten in de periode 2019-2024 heeft geleid tot 64 MtCO2e (ruim de jaarlijkse uitstoot van Hongarije), en de toekomstige investeringen naar verwachting jaarlijks tot 132 MtCO2e leiden (bijna zoveel als Nederland). De SGR vat samen: ‘Het is extreem moeilijk om te zien hoe de geplande toename in militaire uitgaven samen kunnen gaan met de transformatieve actie nodig om gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen.’ En dan hebben we het nog niet eens over de rampzalige gevolgen als deze nieuwe Koude Oorlog heet zou worden, of het feit dat toenemende agressie broodnodige samenwerking op gebied van klimaatonderzoek en -maatregelen tegenwerkt.

Naast dat de militaire sector onlosmakelijk verbonden is aan milieuvernietiging, zijn de krijgsmachten zoals we die kennen gewoon té energie-intensief om binnen serieus klimaatbeleid te passen.

Dat militaire operaties tot flinke uitstoot leiden blijkt ook uit een recent onderzoek van de Palestinian Institute for Climate Strategy (PICS). Zij berekenden de klimaatreparaties die Israël en haar bondgenoten de Palestijnen verschuldigd zijn, inclusief de emissies die het gevolg zijn van zowel de genocide in Gaza als de bezetting van Palestijns land. Hun conclusie: naast de onvoorstelbare hoeveelheid mensen die Israël al heeft gedood, hebben Israëlische bezetting en oorlog in de periode 1948-2024 tot 362 MtCO2e uitstoot geleid, vergelijkbaar met de jaarlijkse Italiaanse uitstoot. De genocide in Gaza heeft tot januari 2025 geleid tot 32 MtCO2e, een vijfde van wat Nederland jaarlijks uitstoot. Dit is zeer substantieel in vergelijking met de 81 MtCO2e, die Israël jaarlijks zelf rapporteert. Het niet meerekenen van uitstoot door militaire acties leidt tot een grote onderrapportage van broeikasgasuitstoot door krijgszuchtige landen als Israël.

De militaire sector is zich wel degelijk bewust van het probleem en zoekt naar alternatieven. Defensie meldde begin 2023 nog onderzoek te doen naar hernieuwbare brandstoffen. Deze willen ze in 2030 op een aandeel van 30% hebben. Bij de luchtmacht wordt naar eigen zeggen 5% biobrandstof bijgemengd. Alleen zijn zulke biobrandstoffen erg problematisch qua landgebruik. Zo blijkt de biobrandstof waar de Britse RAF naar kijkt, Hydrotreated Vegetable Oil (HVO), helemaal niet duurzaam te zijn. Hoewel het grotendeels plantaardig is en een aantal praktische voordelen heeft, blijkt dat palmolie en haar bijproducten het hoofdbestanddeel van HVO zijn. En voor wie het heeft gemist: palmolieplantages zijn één van de hoofdoorzaken van de ontbossing van de regenwouden in Zuidoost-Azië. Dit wijst op een ongemakkelijke waarheid. Naast dat de militaire sector onlosmakelijk verbonden is aan milieuvernietiging, zijn de krijgsmachten zoals we die kennen gewoon té energie-intensief om binnen serieus klimaatbeleid te passen.

Non-militaire veiligheidsstructuren

Voor wie het wil zien is de realiteit dus erg simpel: als wij onze planeet bewoonbaar willen houden, dan kunnen we het gewoon niet veroorloven om naar militaire ‘oplossingen’ te grijpen. Oorlog is altijd desastreus, maar nu we ons op het vlak van klimaatverandering op een keerpunt bevinden, is het des te belangrijker dat we de toenemende oorlogshitserij verwerpen en bouwen aan alternatieve manieren om conflicten te transformeren en veiligheid te garanderen.

Dat klinkt idealistisch, maar de geschiedenis kent veel voorbeelden van ontwapeningsverdragen zoals het verdrag voor uitbanning van chemische wapens. Zo ligt er bij de VN ook het eerder genoemde Verdrag inzake het verbod van kernwapens (TPNW), waar landen zich bij aan zouden moeten sluiten om te werken aan ontspanning en opbouw van vertrouwen. Nederland heeft dit niet ondertekend en er zelfs herhaaldelijk tegen gestemd in de Algemene Vergaderingen van de VN, terwijl 78% van de Nederlanders voor het verdrag zijn volgens een YouGov peiling uit 2020.

Verder zou Nederland zich bijvoorbeeld kunnen aansluiten bij de The Hague Group, die zich inzet om het internationaal recht te versterken ten aanzien van Palestina. Ook zouden ze zich in kunnen zetten voor versterking en verbetering van diplomatieke oplossingen via bijvoorbeeld de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), een regionale veiligheidsorganisatie bedoeld om samenwerking voor veiligheid binnen het Europees continent te bevorderen en conflicten te voorkomen. Kortom, opties genoeg voor wie inziet dat militarisme een doodlopende weg is. En dat is nodig, want voor een leefbare planeet kán en móet de klimaatbeweging zich inzetten voor demilitarisering.

Christian Menheere is Masterstudent Klimaatwetenschappen in Wageningen. Hij is ook actief bij DiEM25 en de Nieuwe Vredesbeweging.

Dit artikel verscheen eerder op Jacobin.nl

Met dank aan Wendela de Vries (Stop Wapenhandel) voor aanbevolen bronnen en advies over de tekst.

*In een eerdere versie stond dat de moties van linksboven aangaande VN Verdrag inzake het verbod van kernwapens (TPNW) niet in stemming werden gebracht, dit ging echter om andere moties over demilitarisering.

Do you want to be informed of DiEM25's actions? Sign up here