Het Nederlandse gezondheidszorgstelsel is al decennialang in verval onder druk van de markt. De nieuwe regering zet het neoliberale beleid van haar voorgangers voort. We moeten serieus heroverwegen hoe basisvoorzieningen worden georganiseerd om uit de wurggreep van het huidige systeem te komen.

De nieuwe Nederlandse regeringscoalitie, bestaande uit D66, CDA en VVD, heeft haar plan voor de komende vier jaar gepresenteerd. Hoewel veel onderdelen van het plan, zoals verhoogde militaire uitgaven en het behoud van de hypotheekrenteaftrek, gemengde reacties hebben opgeroepen, hebben de voorgestelde veranderingen in de gezondheidszorg de meeste aandacht gekregen. De belangrijkste veranderingen zijn onder meer een hoger eigen risico voor de gezondheidszorg (dat in 2027 stijgt van 385 euro naar 460 euro), een strengere beoordeling van geneesmiddelen die onder het basispakket vallen, bezuinigingen op ouderenzorg en wijkverpleging, en investeringen in preventie en welzijn. Sommige maatregelen, waaronder gemeentelijke compensatieregelingen voor chronisch zieken, zijn bedoeld om de gevolgen te verzachten, maar deze veranderingen gaan grotendeels ten koste van patiënten en de meest kwetsbaren.

Patiënten versus consumenten

In 2006 trad de Nederlandse Zorgverzekeringswet in werking, waarmee de commercialisering van de gezondheidszorg een feit werd. Geïnspireerd door het rapport-Dekker uit 1987 introduceerde de wet ‘gereguleerde concurrentie’, waarbij de traditioneel sterke, door de staat geplande universele dekking werd vervangen door een marktgericht model. Alle inwoners kregen één verplicht verzekeringspakket, maar verzekeraars concurreerden op prijs, service en contracten met zorgverleners.

Dit model beloofde meer efficiëntie en keuzevrijheid: patiënten zouden ‘consumenten van gezondheidszorg’ worden, die in een concurrerende markt diensten en verzekeraars konden kiezen. In de praktijk is deze verschuiving echter vooral ten goede gekomen aan verzekeraars en beheerders van het systeem, en niet zozeer aan patiënten. Studies waarin de periode vóór en na de hervorming worden vergeleken, laten geen duidelijke structurele daling zien in de totale groei van de uitgaven voor gezondheidszorg die uitsluitend aan concurrentie kan worden toegeschreven. Tegelijkertijd zijn de transactie- en contractkosten gestegen als gevolg van complexe onderhandelingen, rapportagevereisten en factureringssystemen.

Wat ooit een relatief eenvoudige universele dienst was, is gereorganiseerd tot een quasi-markt, waar gezondheidszorg als een handelswaar wordt behandeld, patiënten worden geherdefinieerd als consumenten en waar zorgprofessionals steeds meer binnen administratieve en contractuele beperkingen functioneren.

Eigen risico als strafmaatregel

Het verplichte eigen risico is een centraal onderdeel van het ‘vermarkte’ Nederlandse gezondheidszorgstelsel. Door patiënten te verplichten een vast deel van de medische kosten zelf te betalen, wordt de financiële verantwoordelijkheid verschoven van het stelsel naar individuen, waardoor gezondheidszorg wordt gezien als een persoonlijke uitgave in plaats van een universeel recht.

De economische theorie rechtvaardigt eigen risico’s als een manier om “moreel risico” te verminderen, met het argument dat mensen te veel gebruik maken van gezondheidszorg wanneer deze gratis is. In theorie zijn eigen risico’s bedoeld om een zorgvuldiger en efficiënter gebruik van medische diensten te stimuleren. Uit gegevens van Nederland blijkt echter dat hogere eigen bijdragen niet alleen onnodige zorg verminderen, maar ook noodzakelijke zorg. Huishoudens met een laag inkomen en patiënten met chronische ziekten worden onevenredig zwaar getroffen en betalen vaak elk jaar het volledige eigen risico. Het eigen risico functioneert als een vaste financiële drempel: wie ziek is, betaalt meer, simpelweg omdat hij ziek is. De voorgestelde verhoging tot 460 euro in 2027 zal deze last nog verder verzwaren, waardoor degenen die het meest afhankelijk zijn van zorg, in feite worden gestraft.

Hoewel er inkomenscompensatie bestaat in de vorm van zorgtoeslag, neemt dit niet de financiële drempel vooraf weg, noch de psychologische afschrikkende werking van mogelijke kosten, waardoor patiënten zorg kunnen uitstellen of vermijden.

Gezondheidszorg is een collectieve plicht

De neoliberale logica die ten grondslag ligt aan het marktmodel stimuleert wat wetenschappers ‘verantwoordelijkheidsbepaling’  noemen: sociale diensten worden gezien als instrumenten voor individueel risicobeheer in plaats van collectieve bescherming. Van patiënten wordt verwacht dat ze rationele financiële beslissingen nemen, hun eigen gezondheidsrisico’s beheren en de gevolgen van die keuzes accepteren. In dit kader wordt vrijheid gelijkgesteld aan keuze. Burgers worden als autonoom beschouwd als ze verzekeraars kunnen kiezen, premies kunnen vergelijken en kunnen reageren op prijssignalen.

In werkelijkheid maskeert dit kader structurele ongelijkheid. Mensen met minder middelen, minder kennis of chronische gezondheidsproblemen zijn gedoemd hierin niet te slagen, terwijl verzekeraars en particuliere actoren profiteren van het systeem. Stijgende kosten, langere wachttijden en ongelijke toegang zijn geen willekeurige uitkomsten, maar voorspelbare gevolgen van het behandelen van gezondheidszorg als een marktproduct.

Bij MERA25 verwerpen we deze logica. Gezondheidszorg is geen product dat gekocht kan worden, maar een publiek goed en een universeel recht. Echte vrijheid komt voort uit gegarandeerde toegang tot zorg, ongeacht inkomen of status. Het marktmodel heeft zijn beloften niet waargemaakt en de voortzetting ervan vormt een bedreiging voor de betaalbaarheid, gelijkheid en kwaliteit van de Nederlandse gezondheidszorg.

MERA25 stelt het volgende voor:

1. Demarketing van de gezondheidszorg. Sinds de invoering van de Zorgverzekeringswet in 2006, die concurrentie tussen particuliere verzekeraars mogelijk maakte, zijn de administratieve kosten sterk gestegen en liggen ze nu hoger dan in volledig publieke stelsels. Deze versnippering leidt tot inefficiëntie, onnodige bureaucratie en langere wachttijden. Financiering van de gezondheidszorg moet rechtstreeks naar de zorg gaan, niet naar aandeelhouders of particuliere verzekeraars.
2. Afschaffing van het eigen risico. Wij pleiten voor de volledige afschaffing van het eigen risico, zodat toegang tot zorg afhankelijk is van behoefte en niet van financiële middelen.
3. Weigering van elke bevriezing van het basispakket van de zorgverzekering. Sommige politieke partijen pleiten voor bevriezing van het basispakket, wat de toegang tot essentiële zorg zou beperken en meer kosten bij de patiënten zou leggen. Wij zijn tegen dit beleid. Het basispakket moet worden uitgebreid tot alle noodzakelijke lichamelijke en geestelijke gezondheidszorg, zonder verborgen kosten of uitsluitingen.

Voor MERA25 is het duidelijk dat het versterken van de openbare gezondheidszorg geen kwestie is van schaarste, maar van politieke prioriteiten. De komende jaren zullen miljarden extra worden uitgetrokken voor militaire uitbreiding en hogere defensie-uitgaven. Tegelijkertijd worden gezondheidszorg, ouderenzorg en sociale voorzieningen gepresenteerd als financieel beperkt. Dit is een politieke keuze. Wij verwerpen een model waarin militarisering toeneemt terwijl sociale bescherming wordt beperkt. Overheidsmiddelen moeten eerst worden gebruikt om toegang tot zorg, geestelijke gezondheidszorg en waardig ouder worden te waarborgen, voordat verdere wapenuitgaven worden gefinancierd.

Tegelijkertijd blijft Nederland aanzienlijke subsidies voor fossiele brandstoffen en belastingvoordelen verstrekken aan grote bedrijven en vervuilende industrieën. Door deze middelen te herbestemmen en ervoor te zorgen dat multinationale ondernemingen een eerlijke bijdrage leveren, zou er ruimte ontstaan voor sociale investeringen.

De financiering van de hervorming van de gezondheidszorg gaat niet alleen over inkomsten, maar ook over de herstructurering van het systeem zelf. Een overgang naar een meer uniform model met één betaler zou de administratieve overhead verminderen door een einde te maken aan de versnippering van concurrerende verzekeraars. Een sterkere onderhandelingspositie van de overheid zou effectievere onderhandelingen over medicijnprijzen mogelijk maken. Deze structurele besparingen zouden rechtstreeks kunnen worden geherinvesteerd in de patiëntenzorg.

In plaats van gezondheidszorg te beschouwen als een kostenprobleem, ziet MERA25 het als een kwestie van herverdeling en democratische keuze: publieke middelen moeten ten dienste staan van publieke behoeften.

Do you want to be informed of DiEM25's actions? Sign up here