In het digitale tijdperk worden we overspoeld door subtiele en minder subtiele reclame. Machtige entiteiten zijn voortdurend in gevecht om onze aandacht. Of het nu gaat om het verkopen van producten of ideeën, en vaak beide. De traditionele media concurreren nu met nieuwe media, een breed scala aan non-professionele journalisten, influencers en content creators.

Het medialandschap mag dan anders zijn, maar de onderliggende logica van winstbejag is duidelijker dan ooit. Er hebben echter belangrijke veranderingen plaatsgevonden. Om ons in dit landschap te kunnen bewegen, moeten we de rol van de massamedia en de plaats van de nieuwe media daarin opnieuw onder de loep nemen. De brede acceptatie van het internet is misschien niet de utopie waar velen in het verleden van droomden.

Manufacturing consent

In 1988 publiceerden Edward S. Herman en Noam Chomsky voor het eerst Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. Het boek legt de rol van de massamedia uit door de interne en externe mechanismen bloot te leggen die bepalen welke verhalen het nieuws halen en, even belangrijk, welke verhalen niet. Manufacturing Consent is algemeen bekend onder mensen met een linkse politieke voorkeur, omdat het een verklarend kader biedt voor het begrijpen van de massamedia. Hoewel velen het boek zelf misschien niet hebben gelezen, zijn er tal van videofragmenten waarin Noam Chomsky de grondslagen ervan uitlegt en blijft het discours eromheen populair.

Er is zeker geen tekort aan werken die verwijzen naar Manufacturing Consent. De feitelijke theoretische inhoud van het boek is vrij kort. De eerste twee hoofdstukken schetsen het analytische kader van het propagandamodel en de concepten van waardige en onwaardige slachtoffers, gevolgd door vier hoofdstukken waarin praktijkvoorbeelden worden besproken die ons meenemen van verkiezingen in de derde wereld in Guatemala, Nicaragua en El Salvador tot de verwoestende vernietiging van Laos en Cambodja. Achteraf gezien is alles duidelijk en, zoals de auteurs toegeven, is het moeilijk om een grondige analyse te maken van nieuwsitems terwijl ze zich in realtime voltrekken, aangezien het grote publiek geen toegang heeft tot de ongrijpbare redactiekamer. Bovendien is de (massa) media sindsdien aanzienlijk veranderd. De Koude Oorlog is voorbij. Het neoliberalisme heeft gezegevierd en domineert bijna elk aspect van ons leven.

Centraal in Manufacturing Consent staat het propagandamodel van communicatie. Dit model conceptualiseert een algemeen filtermechanisme waar een nieuwsbericht doorheen moet om relevant te worden geacht voor publicatie. Deze filters zijn een bepalende factor in de nieuwsverslaggeving en worden hier kort samengevat. Ten eerste worden berichten geselecteerd om tegemoet te komen aan de belangen van eigenaren van mediabedrijven, adverteerders en het beleid van de overheid en bedrijven. Die belangen zijn vaak financieel, maar hebben ook betrekking op reputatie en beleid. Naast het bevorderen van specifieke belangen is er ook een algemeen belang om negatieve reacties van het publiek en het bedrijfsleven te vermijden zodat mediabedrijven in de ogen van het publiek een schijn van legitimiteit behouden. Ten slotte, rekening houdend met het feit dat dit boek tijdens de Koude Oorlog is geschreven, wordt het principe van anticommunisme strikt nageleefd.

In wezen, hoewel een beetje simplistisch, moet een bepaald nieuwsbericht de belangen van een aantal machtige groepen dienen om als nieuwswaardig te worden beschouwd. Een verhaal dat niet door deze filters komt, wordt ofwel geschrapt ten gunste van iets anders, ofwel gepresenteerd op een manier die deze groepen wel bevalt. Wat we in de media te zien krijgen, wordt in belangrijke mate bepaald door wat we mogen zien. Men moet echter voorzichtig zijn, want dit mag niet worden verward met strikte censuur. Zoals Chomsky zelf ooit heeft uitgelegd, wordt een verslaggever niet noodzakelijkerwijs verteld wat hij wel en niet mag zeggen (hoewel dit ook gebeurt). Het punt is dat als ze iets anders te zeggen hebben, ze überhaupt niet in de redactiekamer zouden zitten.

Ontevredenheid in de oude media

Traditionele media zijn nog lang niet doodverklaard. Organisaties als AP, Reuters, BBC en CNN hebben ongetwijfeld nog steeds veel invloed op de berichtgeving in de media en zullen voorlopig blijven bestaan. Op dit gebied is het propagandamodel van communicatie, zoals beschreven door Herman en Chomsky, zeker van toepassing. Hoewel het principe van anticommunisme minder duidelijk is na de val van de Sovjet-Unie. Enerzijds worden verhalen gevormd door bepaalde nieuwsberichten te brengen en andere buiten beschouwing te laten, maar er zijn ook subtielere manieren om verhalen te presenteren. Framing wordt gebruikt om een specifiek perspectief op een gebeurtenis te presenteren door belangrijke details weg te laten, lying by omission, of door misleidende taal te gebruiken om bepaalde acties als (on)rechtvaardig te bestempelen.

Tijdens de genocide in Gaza werd Assal Rad bekend omdat zij dergelijke narratieve framing aan de kaak stelde door krantenkoppen van enkele van de grootste mediakanalen te ‘corrigeren’ met een alternatieve kop die de realiteit van de situatie beter weergeeft. Het enorme aantal koppen dat Assal Rad corrigeerde, laat zien dat ogenschijnlijk objectieve persbureaus zoals AP een duidelijke systematische vooringenomenheid vertonen. Wie is een waardig slachtoffer en wie niet, maar ook: wie kan er überhaupt worden vertrouwd voor nauwkeurige verslaggeving? Sommige van de oorspronkelijke koppen waren bijzonder schokkend omdat ze twijfel zaaien over talloze getuigenissen van slachtoffers en getuigen ten gunste van een oorlogszuchtige bezetter met een lange geschiedenis van het verdraaien van de waarheid (liegen).

In de westerse media worden Palestijnen vaak niet beschouwd als betrouwbare journalisten. Op het moment van schrijven is er, ondanks talloze schendingen door Israël waarbij meer dan honderd Palestijnen zijn omgekomen, een staakt-het-vuren van kracht. Westerse journalisten mogen echter nog steeds niet naar Gaza. Ondanks dat ze voor enkele van de grootste, door bedrijven gesteunde persbureaus ter wereld werken, worden ze vaak ‘onafhankelijke’ journalisten genoemd om hen te onderscheiden van hun Palestijnse collega’s. We worden ertoe gebracht te geloven dat echte (onafhankelijke) journalistiek afkomstig is van degenen die kritiekloos de ongegronde veiligheidsoverwegingen van een genocidale staat herkauwen. Niet van degenen die dagelijks de gruwelen meemaken.

Zoals Herman en Chomsky aangeven, hebben we geen mogelijkheid om een kijkje te nemen in de achterkamers waar belangrijke beslissingen worden genomen. Het is zelfs in hun belang om het proces te verbergen. In het geval van de Washington Post is het bijvoorbeeld redelijk om aan te nemen dat Jeff Bezos niet alleen geïnteresseerd was in het ondersteunen van eerlijke berichtgeving. We weten dat in de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2024 voor het eerst in 36 jaar werd besloten om geen kandidaat te steunen, en misschien is het gewoon toeval dat Bezos’ banden met Trump zowel voor als na de verkiezingen zijn versterkt.

De LA Times heeft ook een lange geschiedenis van het steunen van presidentskandidaten, waarbij het vanaf de oprichting in 1884 tot 1972 Republikeinen steunde. Van 2008 tot 2020 steunde de redactie Democratische kandidaten. In 2024 stemde de redactie voor steun aan de Democratische kandidaat Kamala Harris maar Patrick Soon-Shiong, de eigenaar van de LA Times die de krant in 2018 voor 500 miljoen dollar kocht, gaf opdracht om die steun niet te geven. Het is zeldzaam om zo’n transparante inmenging te zien, maar het zou ook een nieuw tijdperk van straffeloosheid voor bedrijven kunnen inluiden. Laten we niet vergeten dat bij de inauguratie van Donald Trump, de zelfbenoemde kampioen van de arbeidersklasse, in 2025 tech miljardairs als Mark Zuckerberg en Elon Musk naast hem stonden als nieuw beëdigde loyale generaals van het techno-fascistische imperium. Dit is geen radicale ommezwaai, maar gewoon business as usual. Het was immers Zuckerberg’s Facebook dat betrokken was bij het systematisch vermoorden van de Rohingya-bevolking in Myanmar door middel van een algoritme dat anti-Rohingya-sentimenten aanwakkerde. Elon Musk’s Twitter (nu X) behoeft weinig uitleg. Het platform is doordrenkt van racisme en de eigenaar zelf schuwt openlijk antisemitisme niet.

De opkomst van nieuwe media

Het medialandschap van vandaag is heel anders dan 30 jaar geleden. Niet alleen traditionele media zoals fysieke kranten zijn in verval, ook het nieuws zelf is diffuus en de berichtgeving wordt steeds meer gedomineerd door non-professionals. Naarmate het algemene vertrouwen in traditionele media afneemt, wenden mensen zich tot alternatieve kanalen zoals Facebook en TikTok om hun nieuws te consumeren. Entertainment blijft een integraal onderdeel van deze platforms en ‘infotainment’ zorgt ervoor dat er meer wordt geklikt op anderszins saaie en fictieve onderwerpen. Inmiddels zijn de termen ‘misinformatie’ en ‘desinformatie’ gangbare begrippen geworden. Het gezegde dat je niet alles moet geloven wat je op internet ziet, is meer dan ooit van toepassing.

De opkomst van gemakkelijk toegankelijke generatieve AI heeft de verspreiding van valse en misleidende informatie alleen maar verergerd. Maar zelfs in zo’n diffuus medialandschap zijn er nog steeds actoren die er belang bij hebben om hun eigen visie op wat waardevol nieuws is te promoten. Algoritmes worden namelijk gebruikt om te bepalen welk type inhoud gebruikers te zien krijgen. Vaak wordt korte, aandachttrekkende content gepromoot, zoals rage-bait, die opzettelijk provocerend is en bedoeld is om verontwaardiging op te wekken en gebruikers te stimuleren langer op het platform te blijven. Tegelijkertijd heeft zogenaamde engagement farming een financiële prikkel voor de content creator. Zowel het platform als de creator winnen.

Sociale media, en misschien wel het internet als geheel, werd ooit beschouwd als de grote gelijkmaker; een democratiserende kracht waar iedereen een stem heeft en waar ieders stem gehoord kan worden. De toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton sprak zelfs over de voordelen van internetvrijheid, veertien jaar nadat de Telecommunications Act van 1996, waarvoor zwaar gelobbyd was, van kracht werd en die verdere consolidatie van de telecommunicatiemarkt door bedrijven mogelijk maakte. Zonder twijfel heeft de opkomst van het internet de verspreiding van informatie zowel in omvang als snelheid enorm versneld. Een nieuw soort ondernemer, de influencer of content creator, domineert nu sociale media en daarmee ook het internet. Toch zijn influencers verre van neutrale actoren. Naast de prikkel om engagement te genereren en hun eigen merk te promoten, is reclame een wijdverbreid fenomeen geworden. Of het nu gaat om dubieuze huidverzorgingsproducten of crypto schemes om snel rijk te worden, advertenties zijn zo normaal geworden dat het niet altijd duidelijk is wanneer je ernaar kijkt. De wetgeving omtrent sociale mediamarketing kan vaag zijn en het beleid is moeilijk te handhaven vanwege de aard van het medium. Uit een studie van VoxEU blijkt dat het overgrote deel van de commerciële inhoud niet wordt vermeld.

Maar wat nog verraderlijker is dan het verkopen van nutteloze producten, is betaalde politieke berichtgeving. In de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2024 bleek de non-profit belangenorganisatie Chorus contracten te hebben gesloten met tientallen influencers om deel te nemen aan hun Incubator Program. Het programma zelf biedt creators trainingen aan op het gebied van politieke berichtgeving  ter directe ondersteuning van de Democratische Partij. Uit de gelekte contracten blijkt dat influencers hun relatie met Chorus of het Sixteen Thirty Fund, dat het programma financiert en bekend staat om zijn ‘dark money’-transacties, niet mochten onthullen. Chorus werkt nauw samen met de gevestigde Democraten, onderdrukt elk soort anti-Israëlische sentiment en handhaaft de liberale status quo, terwijl het een masker van progressiviteit opzet. Het idee van een verantwoordelijke consument die weloverwogen beslissingen neemt over wat hij of zij consumeert, is een mythe. In plaats daarvan bevinden we ons in een tijdperk waarin een constante stroom van advertenties steeds normaler wordt.

Tegen de stroom in

Historisch gezien, en zeker na de Koude Oorlog, is links in het Westen er niet in geslaagd een media-ecosysteem op te zetten dat tegenwicht kan bieden aan de mainstream media. Een belangrijke reden hiervoor is een gebrek aan financiering. Het uitdagen van de dominante verhalen die de status quo vormen, betekent dat je je moet verzetten tegen de mediaconglomeraten die er belang bij hebben deze status quo in stand te houden. De reden waarom het Sixteen Thirty Fund exorbitante bedragen uitgeeft aan zogenaamd progressieve doelen, is omdat het dat mag doen met institutionele steun. Er zijn echter ook enkele tegenstromingen.

Dropsite News, opgericht door Ryan Grim en Jeremy Scahill in 2024, wordt volledig ondersteund door zijn lezers. Het onafhankelijke nieuwsmedium houdt zich bezig met uitstekende onderzoeksjournalistiek en publiceert regelmatig artikelen die in de reguliere media crimineel onderbelicht blijven, als ze überhauprt aandacht krijgen. De oprichters werkten vroeger bij The Intercept, een progressief nieuwsmedium met financiële steun van bedrijven, en vertrokken vanwege interne onrust en een gebrek aan financiering.

Naast de meer formele nieuwsverslaggeving is het internet overspoeld door een golf van linkse politieke commentatoren die een alternatief perspectief bieden op de reguliere nieuwscyclus en vaak op gespannen voet staan met de zogenaamde reguliere ‘linkse’ politici. Afgezien van incidentele advertenties (ik kijk naar jou, Ground News) worden ze grotendeels ondersteund door hun kijkers, aangezien uitgesproken meningen over zogenaamde gevoelige onderwerpen vaak worden demonetized en helemaal geen adverteerders aantrekken. Maar zelfs als ze erin slagen om de ingebouwde beperkingen te overwinnen en hun kijkerspubliek op organische wijze te laten groeien, slagen platforms er nog steeds in om deze creators op slinkse wijze te onderdrukken. Platforms zoals Meta’s Instagram beschouwen bijvoorbeeld posts met de hashtag LGBTQ+ als “gevoelige inhoud” en beperken of verbergen deze posts. De praktijk van shadow banning op Twitter (nu X) is weliswaar moeilijk te bewijzen, maar wordt algemeen aanvaard als de meest plausibele verklaring voor het feit dat het bereik van bepaalde gebruikers drastisch wordt beperkt, terwijl xenofobie en racisme wel hoogtij vieren.

Hoe gaan we nu verder?

Het nieuwe medialandschap is in veel opzichten hetzelfde als het oude. Het wordt gedomineerd door degenen die toegang hebben tot kapitaal en is onderworpen aan het principe van kapitaalaccumulatie. De krantenkoppen blijven een beeld schetsen van een wereld waarin de strijd voor democratie het bombarderen van speedboten voor de kust van Venezuela vereist, terwijl alleen de wettigheid van dergelijke acties in twijfel wordt getrokken en niet of een dergelijke aanval überhaupt gerechtvaardigd is. De komst van nieuwe media heeft nog meer mogelijkheden gecreëerd om deze verhalen te versterken. Influencers en makers van content kunnen zich enerzijds als onafhankelijk positioneren, terwijl ze tegelijkertijd financiering ontvangen van gevestigde politieke partijen en bedrijven. De voortdurende drang naar clicks en betrokkenheid stimuleert verder de productie van licht verteerbare in plaats van informatieve content. Bovendien brengt de opkomst van de influencer een gevoel van vertrouwen tussen de maker en zijn publiek met zich mee dat de traditionele media missen.

Het idee van een vrij internet lijkt op het eerste gezicht wellicht waar, maar de onderliggende financiële prikkels van moderne sociale media ontkrachten dat idee al snel. Advertenties bevatten ofwel overte politieke boodschappen, ofwel zijn bedoeld om ons af te leiden van zinvolle politieke discussies door ons te doen geloven dat we met een kleine crypto-investering al snel tot de nouveau riche behoren, terwijl generatieve AI-modellen zoals Sora massale verwarring en hysterie creëren en aanwakkeren door niet-bestaande schandalen te promoten.

De situatie is nijpend, maar alle hoop is nog niet verloren. De opkomst van nieuwe media heeft ook mogelijkheden gecreëerd voor links om zijn eigen verhalen te vormen en te promoten en om de broodnodige kritische berichtgeving te brengen. Hoewel het een zware strijd is vanwege financiële beperkingen en gatekeeping door onze techgiganten, laten werknemerscoöperaties zoals Means TV ons zien dat een ander medialandschap mogelijk is. Het is ongetwijfeld cruciaal om je weg te vinden in deze online ruimtes, maar het is net zo belangrijk om alternatieven te vinden die verder gaan dan een telefoonscherm. Naarmate we steeds meer tijd achter een scherm doorbrengen, raken we in de echte wereld steeds meer van elkaar geïsoleerd. Online gemeenschappen worden een middel voor collectieve verontwaardiging in plaats van collectieve actie.

Om ons een betere wereld voor te stellen, moeten we de rol van de massamedia zoals die vandaag de dag bestaat, heroverwegen. We hebben geen behoefte aan een linkse Joe Rogan. Wat we nodig hebben, is een innovatieve manier om de media als geheel te benaderen, die de bestaande orde doordringt zonder erdoor te worden geabsorbeerd. Als we ons conformeren aan de traditionele en nieuwe media zoals ze nu zijn, zullen we alleen maar de bestaande machtsstructuren reproduceren. Om ons te bevrijden van de neoliberale atomisering moeten we offline gemeenschappen bevorderen die de tegenstrijdigheden van de economische orde blootleggen. Alleen wanneer onze gedeelde klassebelangen centraal staan in het discours, kunnen we beginnen met het opbouwen van iets beters. Dat is geen gemakkelijke taak, maar als we een verschil willen maken, is het een noodzaak.

Do you want to be informed of DiEM25's actions? Sign up here