Het Nederlandse defensieapparaat staat niet alleen. Hoewel de staat het wettelijke kader biedt voor legitiem gebruik van geweld, zijn kwesties op het gebied van nationale veiligheid en vredeshandhaving verankerd in en verweven met een grotere transnationale kapitalistische structuur die gericht is op winstbejag. De grens tussen publiek en privaat vervaagt naarmate banken, pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen profiteren van de voordelen van wereldwijde gewapende conflicten.

Nederland is een belangrijke wapenexporteur in de wereldeconomie in verhouding tot bevolkingsomvang en BBP. Het land staat op de twaalfde plaats van grootste wapenexporteurs ter wereld in de periode 2020-2024, met een aandeel van 1,2% in de totale wereldwijde wapenexport [1]. Hoewel dit in het niet valt bij het aandeel van 46% van de Verenigde Staten, is de rol van Nederland in het in stand houden van wereldwijde gewapende conflicten niettemin aanzienlijk, aangezien de wapenexport is gestegen van 250 miljoen dollar in 2023 tot 392 miljoen dollar in 2024, een stijging van 56,80% [2].

Opvallend in dit specifieke geval zijn de banden tussen de Nederlandse publieke en private sector. Er vloeien grote financiële investeringen naar verschillende binnenlandse en buitenlandse defensie fabrikanten om wapens te leveren aan actieve conflictgebieden. Nederland heeft Major Conventional Weapons (grote wapens zoals raketten en artillerie; bewapende en gepantserde militaire voertuigen; en andere grote militaire artikelen zoals motoren, sensoren en satellieten) geleverd aan actieve deelnemers in Afghanistan, Tsjaad, Colombia, India, Irak, Libië, Myanmar, Somalië, Turkije en Jemen [3]. De regering is ook doorgegaan met het leveren van onderdelen voor F-35-straaljagers aan Israël, ondanks een gerechtelijk bevel om de leveringen via Rotterdam stop te zetten, met het argument dat de leveringen ‘onvindbaar’ zijn [4].

Het is niet ongebruikelijk dat wapens terechtkomen in handen van staten die systematisch mensenrechten schenden. Zo wordt bijvoorbeeld beweerd dat de politie in Bahrein tijdens de protesten van 2011 gebruik heeft gemaakt van M-113 en YPR-pantservoertuigen die tussen 1994 en 1997 door Nederland waren geleverd [5]. De politieke klasse kan gemakkelijk aandringen op defensie-uitgaven onder het mom van nationale veiligheid, zoals het geval is bij het EU-brede Readiness Plan (voorheen: Rearm Europe), dat beoogt 800 miljard euro extra uit te geven aan defensie. Particuliere entiteiten daarentegen, die vaak een publieke functie vervullen, kunnen een stabiel rendement op hun investeringen behalen door grote sommen te investeren in bedrijven die oorlogswapens produceren, dankzij aanhoudende gewapende conflicten.

Een van die bedrijven is Lockheed Martin, ’s werelds grootste defensie fabrikant qua omzet [6] en vooral bekend om zijn productie van F-16-, F-22- en F-35-straaljagers. Het bedrijf heeft zijn hoofdkantoor in de VS, waar het in 2024 een verbazingwekkende omzet van 71 miljard dollar heeft behaald. 73% daarvan is toe te schrijven aan verkopen aan de Amerikaanse federale overheid en het grootste programma is de verkoop van F-35-straaljagers, die 26% van de totale geconsolideerde netto-omzet uitmaken [7]. Als winstgevende particuliere entiteit en naast zijn diepe financiële banden met het Amerikaanse staatsapparaat, heeft het in 2025 meer dan 7 miljoen dollar uitgegeven aan lobbyen bij de federale overheid [8] en in 2024 meer dan 4 miljoen dollar aan campagnebijdragen aan zowel Democratische als Republikeinse politici [9]. Ondanks zijn stevige integratie in het Amerikaanse staatsapparaat, opereert Lockheed Martin als een transnationale onderneming.

De productie van verschillende onderdelen, het daaropvolgende transport en de assemblage ervan maken deel uit van een wereldwijde waardeketen die zich uitstrekt tot in alle uithoeken van de wereld. Deze internationale arbeidsverdeling is kenmerkend voor de moderne kapitalistische ontwikkeling, waarbij bedrijven streven naar eindeloze winsten en staten de middelen verschaffen om militaire activiteiten te ontplooien. Staten spelen op hun beurt, met hun monopolie op geweld, een integrale rol in het mogelijk maken van het winstbejag van defensie fabrikanten. Er is dus een duidelijke afhankelijkheid tussen de politieke en economische sfeer. Met andere woorden, het is niet verwonderlijk dat zowel de Nederlandse regering als bedrijven belangen hebben in Lockheed Martin en de defensie-industrie in bredere zin.

In 2021 heeft het Nederlandse Ministerie van Defensie een overeenkomst gesloten voor de aankoop van het PAC-3 Missile Segment Enhancement (MSE) wapensysteem [10], dat is ontworpen om een reeks luchtdreigingen, waaronder vliegtuigen en raketten, uit te schakelen. Deze aankoop vormt een aanvulling op het arsenaal aan PAC-2-raketten en maakt deel uit van het Phased Array Tracking Radar to Intercept On Target (PATRIOT) luchtverdedigingssysteem dat het ministerie van Defensie sinds 1987 in stand houdt. Het systeem werd ingezet tijdens de Golfoorlog in 1991 in Turkije en Israël, en in 2022 in Sliaç, Slowakije, na de Russische invasie van Oekraïne. Naast de aankoop van wapens is de regering ook betrokken bij de productie van wapensystemen.

Lockheed Martin Skunk Works, of Lockheed Martin Advanced Development Programs (ADP), is een onderdeel van de defensiefabrikant met een interessante geschiedenis (op zijn zachtst gezegd) in de ontwikkeling van vliegtuigen die teruggaat tot de dagen van de Koude Oorlog. In 2024 ging de non-profitorganisatie Koninklijk Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) een partnerschap aan met Lockheed Skunk Works, een zogenaamd Memorandum of Understanding (MOU), dat “tot doel heeft de Europese strategische autonomie te versterken, de militaire operationele analyse te verbeteren en de integratie van de Nederlandse industrie in defensieprojecten te vergroten” [11].

De details van dit strategische partnerschap blijven echter vaag, wat het vertrouwelijke karakter van alle defensiegerelateerde zaken onderstreept. Het is niet ondenkbaar dat dit partnerschap de ontwikkeling van wapensystemen bevordert, aangezien het NLR ondersteuning biedt aan de Koninklijke Luchtmacht, “waaronder technische en operationele ondersteuning voor luchtverdedigingsplatforms, levenscyclusbeheer van militaire lucht- en ruimtesystemen en ondersteuning bij het vaststellen en implementeren van militaire luchtvaartnormen” [12].

Naast ontwikkeling is financiering een ander belangrijk aspect van de defensie-industrie. Over het algemeen komt de meest zichtbare defensie-uitgaven van de staat, maar de particuliere en publieke sector werken vaak samen om hun economische en politieke doelen te bereiken. In het geval van Nederland zijn de grenzen vaag, omdat instellingen met publieke functies, terwijl ze door uitgebreide liberalisering als particuliere ondernemingen handelen, belangrijke financiële stromen naar defensiefabrikanten verschaffen. Twee van de drie grootste banken in het land, ING en ABN AMRO, worden beschouwd als te groot om failliet te gaan en ontvingen na de financiële crisis van 2008 forse subsidies, namelijk 10 miljard euro voor ING [13] en 21,7 miljard euro voor ABN AMRO [14]. Deze geldinjectie redde de banken van de ondergang ten koste van de belastingbetaler en stelde hen in staat te profiteren van het leed van mensen elders. In 2016 stemde het Nederlandse parlement voor een verbod op wapenexport naar Saoedi-Arabië vanwege bezorgdheid over mensenrechtenschendingen [15]. Ondanks dit verbod investeerden beide banken, naast Van Lanschot Kempen, ongeveer 640 miljoen euro in bedrijven die banden hebben met de wapenindustrie en betrokken zijn bij de oorlog van de door Saoedi-Arabië geleide coalitie tegen Jemen [16]. De jarenlange aanval leidde tot een kunstmatige humanitaire crisis en de VN schat dat 60 % van alle sterfgevallen in Jemen tussen 2015 en 2022 te wijten was aan indirecte oorzaken, zoals voedselonzekerheid en een gebrek aan toegankelijke gezondheidszorg [17].

ING en ABN AMRO investeerden nog eens 137,5 miljoen dollar in het Franse lucht- en ruimtevaartbedrijf Airbus, dat vervolgens een reeks wapensystemen, waaronder raketten en helikopters, leverde aan Saoedi-Arabië, Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten. Naast banken investeren ook Nederlandse pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen aanzienlijke bedragen in de wapenhandel. Allianz, Aegon, ABP en PFZW hebben samen meer dan 5,7 miljard euro geïnvesteerd in verschillende defensiefabrikanten, waaronder Lockheed Martin, Airbus, BAE Systems, Boeing, Northrop Grumman en Raytheon [18].  Allianz en Aegon lopen voorop met investeringen van respectievelijk 4,3 miljard euro en 1 miljard euro. Zij bevinden zich in een bizarre positie omdat zij enerzijds een dienst verlenen die bedoeld is om leven te ondersteunen, maar anderzijds ook de vernietiging van leven mogelijk maakt.

Concluderend kan worden gesteld dat de Nederlandse betrokkenheid bij de defensie-industrie vele vormen aanneemt en dat dit artikel slechts enkele daarvan behandelt. Uit veiligheidsoverwegingen kan de staat oorlogvoering legitimeren en daarmee particuliere defensiefabrikanten in staat stellen zich in nationale contexten te vestigen, hetzij als zelfstandige divisies, hetzij via partnerschappen met bestaande defensiefabrikanten, waaronder bedrijven die aan de defensie-industrie grenzen. Bovendien kunnen particuliere ondernemingen invloed uitoefenen op de beleidsvorming door middel van lobbyactiviteiten die de staatsgrenzen overschrijden. In de Nederlandse context zien we dat banken, pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen fors investeren in defensiefabrikanten die actief bijdragen aan wereldwijde gewapende conflicten en in staten die betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen. Dit zijn instellingen die in principe openbare diensten zouden moeten verlenen, maar die in plaats daarvan fors profiteren van dood en ellende. Hoewel hier een onvolledig beeld wordt geschetst van de defensie-industrie in Nederland, is het duidelijk dat het een ongelooflijk lucratieve sector blijft die profiteert van de steeds volatielere wereld waarin we leven. Zoals Lucille Cornelius van DiEM25 zei tijdens de bijeenkomst van Global Women for Peace – United Against NATO:

“Op een dag zal al het geld in de wereld niets meer betekenen – wanneer de planeet is vernietigd en de mensen die erop wonen zijn uitgeroeid.” [19]

Sources

1. https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-03/fs_2503_at_2024_0.pdf
2. https://knoema.com/atlas/Netherlands/Arms-exports
3. https://whoarmswar.tufts.edu/supplier/netherlands/
4. https://nos.nl/artikel/2526413-nederland-zegt-export-van-f-35-onderdelen-aan-israel-niet-te-kunnen-stoppen
5. https://stopwapenhandel.org/dutch-armoured-vehicles-in-bahrain/
6. https://people.defensenews.com/top-100/
7. https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/936468/000093646825000009/lmt-20241231.htm
8. https://www.opensecrets.org/political-action-committees-pacs//C00303024/summary/2022
9. https://news.lockheedmartin.com/the-netherlands-looks-toward-the-future-with-procurement-of-lockheed-martins-PAC-3-MSE
10. https://www.defensie.nl/onderwerpen/materieel/bewapening/patriot-luchtverdedigingssysteem
11. https://www.flyajetfighter.com/lockheed-martin-skunk-works-expands-in-the-netherlands/
12. https://www.nlr.org/markets/
13. https://gfmag.com/banking/ing-completes-bailout-repayment-netherlands-milestones/
14. https://nltimes.nl/2024/01/13/deutsche-bank-looking-abn-amro-european-expansion-plans-sources-say#:~:text=The%20Dutch%20State%20took%20over,response%20to%20the%20Bloomberg%20article
15. https://www.independent.co.uk/news/world/europe/netherlands-votes-to-ban-weapons-exports-to-saudi-arabia-a6933996.html
16. https://www.adhrb.org/2020/04/dispatch-the-dutch-arm-exports-to-human-rights-violator/
17. https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/war-yemen
18. https://eerlijkegeldwijzer.nl/nieuws/2023/grote-nederlandse-beleggers-blijven-investeren-in-wapenleveranciers-van-foute-regimes/
19. https://diem25.org/radical-peace-is-the-answer-lucille-cornelius-speech-at-global-women-for-peace-united-against-nato/

Do you want to be informed of DiEM25's actions? Sign up here